निजी क्षेत्रलाई विद्यालय तथा कलेजमा लगानी खुला भएको चार दशक पुग्न लागेको छ । यो अवधिसम्म निजी क्षेत्रले शिक्षामा लगानी, रोजगारी सिर्जना, पूर्वाधार विकास र वार्षिक आर्थिक कारोबारमा ठूलै फड्को मारिसकेको छ । बाल विकास केन्द्रमा सहित गरेर झण्डै १९ लाख विद्यार्थी निजी लगानीका विद्यालयमा अध्ययन गरिरहेका छन् । तर, निजी विद्यालयका बेथितिबारे पनि बेला–बेला चर्काे टिप्पणी हुने गरेको छ । अनावश्यक शीर्षकमा शुल्क असुल्ने आरोप होस् वा विद्यार्थीलाई निर्यात गर्ने खालको शिक्षा अंगिकार गरेको भन्ने टिप्पणी, यसले बहसको रुपमा पाएकै छ । यसै सन्दर्भमा नेपालमा निजी विद्यालय र यसको अवस्थाबारे शिक्षाका जानकार एवम् सेन्ट जर्ज इन्टरनेसनल स्कुलका अध्यक्ष पल्हाद दाहालसँग न्युजकारबारका सञ्जय श्रेष्ठले कुराकानी गरेका छन् ।

निजी विद्यालयहरुले अनावश्यक शीर्षक खडा गरी शुल्क उठाइरहेका छन् भन्ने आरोप लाग्ने गरेको छ । के साँच्चै यस्तो भइरहेको छ ?
अरुले के गरेका छन् भन्ने कुरामा म जानकार छैन । तर, हामीले त्यसो गरेका छैनौं । विद्यार्थीलाई विद्यालय भर्ना गर्नुअघि नै अभिभावसँग हामीले भनेका कुराभन्दा बाहिर गएर कुनै शुल्क लिएको छैन । कसैले लिन्छ भने त्यो सरासर गलत हो ।

निजी विद्यालयले शिक्षालाई धन्दा बनाए, उनीहरु सिकाइ उपलब्धिमा भन्दा बढी आर्थिक संकलनमै उद्यत छन् पनि त भनिन्छ ?
त्यसो होइन । तपाईंले भनेजस्तै हुन्थ्यो भने अभिभावकले निजी विद्यालय छान्नै छाडिसक्थे । केही विद्यालयमा त्यस्तो खालको प्रवृत्ति देखिएको भन्दैमा सबैलाई एउटै डालोमा हालेर हेर्न हुँदैन । जसले जे भने पनि सिकाइ उपलब्धिमा निजी विद्यालय अब्बल नै छन् । सिकाइ उपलब्धिलाई प्रभावकारी बनाउने त्यस्तै खालको संयन्त्र, जनशक्ति, स्रोत र साधनको आवश्यकता हुन्छ । ती सबै परिपूर्ति गर्ने क्रममा केही महंगो हुन जान्छ । तर, पैसा नै कुम्ल्याउँछन् भन्ने मिथ्या आरोप हो ।
सरकारी विद्यालयमा विद्यार्थीले तिर्नुपर्ने रकम र निजीमा तिर्नुपर्ने रकम तुलना गरौं, निजीमै सस्तो पर्छ । अर्को कुरा, सिकाइ उपलब्धि हेर्नु भयो भने सरकारीभन्दा कैयौं गुणा विद्यार्थी निजी स्कुलबाटै सफल बनेका छन् । बरु सरकारले एउटा सिस्टमको विकास गरोस्, जसमा विद्यालयहरुको खर्च तोकिएको होस् । बेकारमा निजी विद्यालयलाई मिथ्या आरोप लगाएर निरुत्साहित पार्ने काम नगरियोस् ।

निजी विद्यालयमा अध्ययन गरेका अधिकांश विद्यार्थी विदेशिएको तथ्यांकले बताउँछ । यस्तो किन हुन्छ ?
अध्ययनका लागि विदेश जानु राम्रो कुरा हो । तर, उतै पलायन हुनु चाहिँ मुलुकका लागि नोक्सानी हो । हामीले विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्छौं । उनीहरुमा सिक्ने उत्साह बढाउँछौं । उनीहरु सिकाइलाई अझ विस्तृत र बहुआयामिक बनाउन चाहान्छन् । थप अध्ययन गर्ने र सीप सिक्ने उद्देश्यले विदेश जान्छन् । अब उनीहरुलाई फर्काएर स्वदेशमै सीप र क्षमता प्रदर्शन गर्न सक्ने अवसर सिर्जना गर्ने दायित्व राज्यको पनि त हो । विदेश जान पनि त्यतिकै पाइँदैन । विद्यार्थी क्यापेबल हुनुपर्छ । विद्यालयहरुले उनीहरुलाई सक्षम र योग्य बनाउने हो । त्यसपछि निर्णय लिने जिम्मा र अधिकार उनीहरुमै निहीत हुन्छ ।

विद्यालयस्तरमै विद्यार्थीलाई स्वदेशमै अवसर छ र खोज्नुपर्छ भन्ने कुरा पनि त सिकाउन सकिन्छ नि !
हेर्नुस्, अहिलेका बच्चा प्लेन नचढिकन त्यसबारे सबै आइडिया बुझेर बसेका हुन्छन् । विदेश नगए पनि त्यहाँको रहनसहन, भाषा, संस्कृतिलगायतबारे जानकार हुन्छन् । मुलुकलाई समृद्ध बनाउने प्रयासमा निजी विद्यालयले पनि त भूमिका खेलेका छन् र खेल्नुपर्छ । निजी विद्यालयमा पढ्ने सबै विद्यार्थी विदेश पलाउन हुन्छन् भन्नु नै गलत हो । डाक्टर, ईन्जिनीयर, पाइलट, व्यवसायीहरु यही देशमा बसेर सेवा र व्यवसाय गरेको कुरा पनि त देख्नुपर्यो नि ! कसैले विदेशमा पाइला नटेकी नेपालमै गरेर देखाएका छन् । कतिपय चाहिँ विदेश गएर शिक्षा आर्जन गरी, सीप हासिल गरी नेपाल फर्किर काम गरिरहेका छन् ।

नेपालको शैक्षिक प्रणाली नै सही छैन भन्ने टिप्पणी र बहस हुने गरेको छ । तपाईंलाई के लाग्छ ?
शिक्षा व्यक्ति, समाज र राष्ट्रको उन्नयनसँग जोडिएको विषय हो । यो सैद्धान्तिक वा घोकन्ते नभएर व्यवहारिक हुनुपर्छ भन्ने तर्क ठिक हो । हामीले अहिले अंगिकार गरिरहेको शिक्षा प्रणालीलाई रिभ्यू गर्नुपर्ने बेला चाहिँ भएकै हो । शिक्षा व्यवहारिक र नैतिक विकास केन्द्रित हुनुपर्छ भन्ने लाग्छ ।

त्यसो त, घोकन्ते शिक्षालाई निजी विद्यालयहरुले नै बढी प्रश्रय दिएको पाइन्छ नि !
यो सरासर गलत आरोप हो । सबै विद्यालयको म भन्न सक्दिनँ । तर, हाम्रो विद्यालय पनि निजी स्तरबाट सञ्चालित हो । हामीकहाँ घोकन्ते शिक्षाको कुनै स्थान छैन । हाम्रो विद्यालय व्यवस्थापन, शिक्षक, अभिभावक र विद्यार्थीकै मेहनत मान्नुपर्छ, शिक्षालाई व्यवहारिक र नैतिक मोडेलमा कसैले ढाल्दैछ भने त्यो सेन्ट जर्ज इन्नरनेसनल नै हो ।

सेन्ट जर्ज इन्टरनेसनल स्कुल र यहाँको शिक्षाबारे केही बताइदिनुस् न ।
सेन्ट जर्ज इन्टरनेशल स्कुलको स्थापना सन् १९९० सालमा भएको हो । सिद्धार्थ विद्यापीठको नाममा सुरु भएको यो स्कुलको नाम सन् २०१२ सालमा परिवर्तन गरी सेन्ट जर्ज इन्टरनेसनल राखिएको हो ।
हाम्रो स्कुल मध्यम खालको स्कुल हो । तर, शिक्षण सिकाइ क्रियाकलाप र सिकाइ उपलब्धि हेर्नुभयो भने आफूलाई ठूलो मान्ने कुनै विद्यालयभन्दा हामी कमी छैनौं । हाम्रो स्कुल सबै वर्ग र क्षेत्रका अभिभावकलाई एफोर्ट हुने विद्यार्थीले प्रभावकारी सिकाइ हासिल गर्ने खालको स्कुल हो ।

शिक्षण सिकाइलाई प्रभावकारी बनाउन कुनै त्यस्तो फरक विधि अपनाउनुभएको छ ?
बिलकुल हामी अरु विद्यालयभन्दा फरक ढंगको शिक्षण सिकाइ क्रियाकलाप सञ्चालन गर्छौँ । हामी व्यवहारिक र नैतिक शिक्षामा बढी जोड दिन्छौं । विद्यार्थीलाई विद्यालयको परीक्षामात्रै होइन जीवनको परीक्षा पास गर्ने बनाउँछौं । मैले ‘जीवनको परीक्षा’ भनेर सांकेतिक उदाहरण दिन खोजेको हो । विद्यार्थीको जीवनमा हामीले दिएको शिक्षाको प्रभाव परेन, उसका कठिनाइमा उसले सहज रुपमा आफूलाई उभ्याउन सकेन र फेस गर्न सकेन भने त्यो के शिक्षा ? हामी विद्यार्थीको जीवन, समाज र राष्ट्रको समृद्धिलाई ध्यानमा राखेर शिक्षण सिकाइ अघि बढाउँछौं ।

भनेपछि तपाईंको विद्यालयमा पढेका कतिले ‘जीवनको परीक्षा’ पास गरे त ?
हाम्रो विद्यालयमा पढेका प्राय विद्यार्थी सफल बनेका छन् । कतिपय विद्यार्थी अमेरिका, अस्ट्रेलिया, क्यानाडालगायतका देशमा अध्ययन गर्न गएका छन् । कोही चाहिँ यहाँ उच्चपदस्थ सरकारी कर्मचारी, सफल व्यवसायी, राजनीतिज्ञ, कुशल पत्रकार बनेका छन् । अझ महत्वपूर्ण कुरा के हो भने हाम्रो स्कुलबाट पासआउट भएका विद्यार्थीहरु नैतिकवान छन् । जो नैतिकताको परिधिभित्र रहेर जीवनमा अघि बढ्छ ऊ अवस्य सफल हुन्छ, यो मेरो मान्यता हो ।

शिक्षण सिकाइलाई प्रभावकारी बनाउन शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावकको समन्वय प्रभावकारी हुनुपर्छ । तपाईंहरुले सम्बन्ध कसरी मेन्टेन गर्नुभएको छ ?
हामी प्रत्येक विद्यार्थीको अभिावकसँग प्रत्यक्ष रुपमा सम्बन्ध स्थापित गरेका छौं । हामी विभिन्न कृयाकलापमा अभिभावकको उपस्थिति अनिवार्य बनाएका छौं । प्रत्येक विद्यार्थीको समस्या हामी उसका अभिभावकलाई बोलाएर जानकारी गराउँछौं र समाधानका लागि अग्रसरता लिन्छौं । विद्यार्थी, शिक्षक र अभिभावकको सम्बन्ध सौहार्दपूर्ण रुपमा अगाडि बढिरहेको छ ।

विद्यार्थीलाई पढूँपढुँ लाग्ने वातावरण बनाउन तपाईंहरुको विद्यालयले के गर्छ ?
हामी विद्यार्थीसँग पारिवारिक व्यवहार गर्छौँ । विद्यार्थीको कमीकमजोरीलाई सुधार्नका लागि सधैं हौसला प्रदान गर्छौँ । जका लागि हामी विभिन्न स्थानको भ्रमण, विज्ञ र समाजका अगुवा, प्रेरक व्यक्तिहरुसँग अन्तरक्रियालगायतका कार्यक्रम, भिडियो प्रर्दशन गरी हौसला प्रदान गर्ने गर्दछौं । विद्यार्थीलाई मनोरञ्जन र ज्ञान सँगै प्रदान गर्छौँ ।

प्रकाशित समय १५:५६ बजे