विश्वका करिब सबै देशहरुको अर्थतन्त्र कलकरखाना र उद्योगले धानेको छ । नेपाल कृषि प्रधान देश हो । केही दशकयता नेपालको अर्थतन्त्र रेमिट्यान्सले धानेको छ । त्यो बेग्लै पक्ष हो । किनभने नेपालको युवा जनशक्ति बिदेसिएको छ । कोरोनाको कहर, जो अहिलेको अवस्थामा विश्वको मानव जगतकै र विश्व अर्थतन्त्रको समेत मेरुदण्ड भाँचिएको छ । कोरोना महामारीको अवस्था हेर्दा अझ कति लम्बिन्छ ? त्यसको कुनै आंकलन छैन । लम्बिँदै गयो भने विश्वको अवस्था के होला ! त्यसको कल्पनासमेत भयानक देखिन्छ । पृथ्वी जगतका सम्पूर्ण प्राणीमाथि संकटको पहाड आइपर्ने देखिन्छ । हामी कृषि प्रधान देश हौँ । तर, हामीले नेपाललाई कृषिमा आत्मर्निभर गर्न सकेका छैनौं । यो लकडाउनको समयले नेपाललाई कृषिमा आत्मर्निभर हुने अवसर प्रदान गरेको छ ।

केही दशकअघि कृषिक्षेत्रलाई देशको अर्थव्यवस्थाको मेरुदण्ड रूपमा मानिन्थ्यो । नेपाल दक्षिण एसियामा धान निर्यात गर्ने प्रमुख देशहरूमध्ये एक थियो । नब्बेको दशकको सुरुसम्ममा ९० प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या कृषिमा संलग्न थिए र जिडिपीमा कृषिक्षेत्रको योगदान ४२ प्रतिशत थियो । सन् १९९० मा प्रजातन्त्र पुनःस्थापनापछि नेपालले उदार आर्थिक नीति अपनायो, जसले गैरकृषि सेवा क्षेत्रमा रोजगारीको अवसरलाई बढावा दियो । साथै, विदेशमा नयाँ रोजगारीका अवसर पनि खोजी गरियो । आप्रवासन बढ्यो । यही बीचमा मुलुक गृहयुद्धमा होमियो । एक सञ्चयी प्रभावको रूपमा ग्रामीण क्षेत्रबाट सहरी क्षेत्रमा उच्च बहिर्गमन र विदेशी कामका लागि युवाको उच्च प्रवाह भयो । परिणाम स्वरुप कृषि पछाडि छोडियो वा कृषि उत्पादन महिलामा बढी निर्भर भयो । पछिल्ला वर्षहरुमा सरकारले कृषिमा मानिसलाई आकर्षित गर्न धेरै नीति ल्याएको छ र कृषि जग्गा बाँझो राख्न प्रतिबन्ध लगाउने कानुन जारी गरिएको छ ।

नेपाल जग्गामा ताल्चा लगाइएको हिमालयन देश हो, जुन चीन (तिब्बत )देखि त्यसपछिको दक्षिण भारत र यसका दक्षिणी देशहरुमध्ये १४४औं स्थानमा छ । बितेका दुई दशकमा नेपालले गरिबी न्यूनीकरणमा उल्लेख्य प्रगति गरेको छ तर गरिबी अझै पनि व्याप्त छ । यसले ग्रामीण र सहरी क्षेत्रमा खाद्यान्न असुरक्षा र कुपोषणको दरलाई प्रदर्शन गर्छ । गरिबी मुख्यतः ग्रामीण र कृषि घटना हो, जहाँ गरिबी घटनाको दर ग्रामीण क्षेत्रहरूमा बढी (३३ प्रतिशत) छ । करिब घरपरिवारमा केवल महिनाको खाना पर्याप्त छ, जुन देशको १६ प्रतिशत जनसंख्या कुपोषणमा छ ।

कृषि व्यक्तिको खाद्यान्न सुरक्षा, आय र निर्यात आयको प्रमुख स्रोत हो भने सामाजिक कल्याण र मानव विकासको प्रमुख इन्जिन हो ।

गरिबी न्यूनीकरण प्रयास र नेपालको आर्थिक वृद्धि यसको कृषिक्षेत्रको वृद्धिबाट निर्धारित गरिएको छ, जसका लागि योगदान कुल घरेलु उत्पादनको एक तिहाइ छ । यी तथ्य आय वृद्धि गर्न, गरिबी निवारण गर्न र दुई तिहाइ नेपाली जनताको उत्थान गर्ने जीवनस्तरका लागि महत्वपूर्ण छ, जहाँ करिब ८० प्रतिशत मानिस ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्छन् । कृषि व्यक्तिको खाद्यान्न सुरक्षा, आय र निर्यात आयको प्रमुख स्रोत हो । साथै सामाजिक कल्याण र मानव विकासको प्रमुख इन्जिन हो । नेपालको जनसंख्याको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रदायकको रूपमा कृषि खेतीको महत्त्वले संकेत गर्छ । यो क्षेत्रमा भएको सुधारले खाद्य सुरक्षा र गरिबी निवारण सुनिश्चित गर्नमा निर्णायक प्रभाव पार्छ ।

कृषिका चुनौती

नेपाली कृषिका लागि गम्भीर प्रश्न हो  योजनाबद्ध प्रयासका बाबजुद यो क्षेत्र किन पछाडि छ ? सरकारले बीचको पहिलो पञ्चवर्षीय योजनादेखि अहिलेसम्म कृषिलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेको छ । यसबाहेक सरकारले कृषिसम्बन्धी योजना कार्यान्वयन गरेको छ । यो क्षेत्रलाई व्यवसायीकरण र आधुनिकीकरण गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरेको छ । कार्यान्वयनको अन्त्यमा जनताको संलग्नता र जिडिपीमा योगदान दुवै हुने भनियो । यसको सट्टा अर्थ मन्त्रालयका अनुसार कृषि उपजको आयात अविश्वसनीय रूपमा बढेको छ । परम्परागत फसल र कम उत्पादकत्वका कारण कृषि उत्पादनको राष्ट्रिय आवश्यकताको पूर्ति गर्न सकेको छैन ।

सहरीकरण र उत्पादन प्रणालीको आधुनिकीकरणले मुलुकको कृषिको दूरगामी विकासको वर्तमान र आगामी धेरै समस्याको समाधान गर्नेछ । तर, तराई र पहाडमा द्रुत सहरीकरण र नियोजित संरचनागत विकासको परिणामस्वरूप नेपालले प्रमुख सहरहरू र बजार केन्द्रहरूमा प्रमुख कृषि जमिनको क्षति भोग्नुपरेको छ । हाल कुल जमिनको २ प्रतिशतमा क्षति पुगेको छ, जसमा खेतीयोग्य जमिनको १० प्रतिशत सामेल छ । अनुमानले देखाउँछ कि नेपालमा प्रतिवर्ष करिब २ सय टन माटो क्षय हुन्छ । पछिल्लो कृषि गणना सन् २०११ ले कृषियोग्य जमिनको उपलब्धता १ लाख २८ हजार हेक्टरले घटेको देखाउँछ । कृषि जग्गा क्षय उत्पादकत्व र अन्तर्राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षालाई असर गर्ने एक प्रमुख समस्या हो । जनसंख्या वृद्धि, ग्रामीण गरिबी, र वैकल्पिक आजीविका विकल्पको अभावले किसानलाई बालीनालीको खेती गर्न बाध्य पारेको छ । वन क्षेत्र अतिक्रमण गर्ने, पशुधनको अत्यधिक ओगटेन, र घाटा बायोमासको परिणाम स्वरूप लगातार भूमि क्षय हुन्छ । माटोको क्षति र भूमिगत क्षति अनुपयुक्त जमिन प्रयोगको परिणाम स्वरूप भूमि बिग्रेको मुख्य कारण हो, खासगरी पहाड र हिमाली क्षेत्रहरुमा । यसबाहेक, जमिन खस्कन र उर्वर जमिनको क्षतिमा नदीपार कटौती, बाढी र पानीको कटौतीले पछाडि पारेको छ ।

दुर्गम किसानहरूको क्षेत्रको फोहोरिस्टिक बहु-अनुशासनिक समस्याहरूको सट्टा सहरी केन्द्रहरूमा काम गर्ने प्रोत्साहनका साथ अनुशासनात्मक खोज, जहाँ खाद्यान्न असुरक्षा र गरिबी बढी छ । वर्तमान अनुसन्धान र विकास संस्थागत ढाँचाले शैक्षिक संस्थाको भूमिकालाई पर्याप्त ध्यान दिएन र गैरराज्य संगठित संगठन एनएसहरू जसमा निजी र समुदायमा आधारित संगठनहरू (सहकारी, किसान र प्रयोगकर्ता समूह, युवा क्लबहरू आदि) कृषि अनुसन्धान र विकास गतिविधिहरू र समर्थन सेवाहरूको प्रावधानमा सामेल छन् । संघीयता र विकेन्द्रीकृत शासन प्रणालीको चौथो प्रसंगमा उपलब्ध आर एन्ड डी फ्रेमवर्क र संरचनाले कृषकको विभिन्न सामाजिक वर्गमा कृषि प्रविधि र कृषि सूचनाको पर्याप्त र समान पहुँच पुर्‍याउन पूर्ण रूपान्तरण गर्न सकेको छैन । कृषि सांस्कृतिक अनुसन्धान र विकासको न्यून प्रशासनका कारण नेपालमा कृषि अनुसन्धान र विकास, संस्था, सडक नेटवर्क, र बजार पूर्वाधार संरचनागत विकासमा पर्याप्त लगानीको अभाव छ । कम लागत र आधारभूत पूर्वाधार अभावका कारण उत्पादनमूलक प्रविधि र अभ्यास अपनाउन समस्या भएको छ भने कृषि आय घटाएको छ ।

कृषिमा सरकारको पहल

विगतमा कृषिक्षेत्रको खराब प्रदर्शनको बाबजुद पनि पछिल्ला सरकारहरूले उच्च मूल्यका कृषि उत्पादनलाई बढावा दिइरहेका छन् । सरकारले अदुवा, कफी, अलैंची, चिया, ताजा तरकारीहरू, फलफूल, कट फूल, मह र दाललाई निर्यात प्रवर्द्धनका लागि उच्च मूल्य प्राथमिकता बालीको रूपमा चिनाएको छ र विभिन्न नीति तथा रणनीतिहरू बनाएको छ । विगत केही दशकमा उच्च मूल्य नगदे बालीमा तुलनात्मक रूपमा राम्रो भएको थियो । उदाहरणका लागि नेपाल मूल्यांकन रिपोर्ट एसियाली विकास बैंक (एडिबी) पछिल्लो प्रतिवेदनले अनाज बालीको हिस्सा ४१ प्रतिशतबाट घटेर ३६ प्रतिशतमा झारेको छ भने उच्च मूल्यको कृषि बाली १७ प्रतिशतबाट २१ प्रतिशतसम्म बढेको छ । सबै तहका सरकारको लक्ष्य नेपालमा आधुनिकीकरण, औद्योगीकरण, व्यवसायीकरण, दिगो र आत्मनिर्भर कृषिक्षेत्र हो ।

नेपालीले कृषिलाई पेसाको रुपमा विकास गरेर सम्पूर्ण देशको, यो कोरोना कहरको समयलाई विशेष प्रयोगात्मक हिसाबले टाल्न सक्छौं । त्यसैले लकडाउन नेपाल र नेपालीको ठूलो अवसर सावित हुनसक्छ । लकडाउनको समय कृषिमा जोड दिएर नेपाललाई कृषिमा आत्मर्निभर बनाउन सकिन्छ र प्रवास गएका युवासामु, हामी आफ्नो देशमा बसेर आफ्नो र देशको भविष्य उज्यालो पार्न सक्छौं भन्ने सन्देश दिनसक्छौं ।

(लेखक कानुनका विद्यार्थी हुन् ।)

प्रकाशित समय ११:२२ बजे