भौतिक पूर्वाधारको मेरुदण्ड मानिने सिमेन्टमा तीन वर्ष अगाडिदेखि नै नेपाल आत्मनिर्भर भइसकेको छ । त्योभन्दा केही वर्ष अघिसम्म व्यापारिक कारोबारका लागि भारतीय ओपीसी, पीपीसी सिमेन्टको आयात गरिन्थ्यो । अहिले भने सिमेन्ट आयात शून्य रहेको व्यवसायीको दाबी छ ।

उद्योग विभागले पनि केही खानीहरूको उत्खननपछि सिमेन्टमा नेपाल आत्मनिर्भर भइसकेको जनाएको छ । विभागका अनुसार पछिल्लो समय दर्ता भएरै ६ दर्जनभन्दा धेरै उद्योगहरू सञ्चालनमा आएपछि विदेशी सिमेन्टको आयात रोकिएको हो । अहिले नेपालका ठूला सिमेन्ट उद्योग भने लुम्बिनी औद्योगिक करिडोरमै सञ्चालित छन् । लुम्बिनी करिडोरमा सिद्धार्थ सिमेन्ट, जगदम्बा सिमेन्ट, रिलायन्स सिमेन्ट, गोयन्का सिमेन्ट, ब्रिज सिमेन्ट, सुप्रिम सिमेन्ट, पाठक सिमेन्ट, अम्बुजा सिमेन्ट, अग्नि सिमेन्ट, विशाल सिमेन्ट र अर्घाखाँची सिमेन्ट उद्योग सञ्चालनमा भने नवलपरासीमा सिजी, सर्वोत्तम र बुटवलमा निर्माण सिमेन्ट उद्योग सञ्चालनमा छन् ।

सरकारले आर्थिक वर्ष २०७६/७७ को नीति तथा कार्यक्रममार्फत नै सिमेन्टलाई प्रमुख निर्यातक वस्तु बनाउने घोषणा गरेको थियो । आर्थिक विकासको आधारको रूपमा लिएको सिमेन्ट गुणस्तरीय भौतिक पूर्वाधारले मात्र ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’को नारा सार्थक हुने भन्दै सरकारले प्रचार गरेको थियो । सरकारले भनेजस्तै शतप्रतिशत नभए पनि सिमेन्ट व्यवसायीहरू पनि सिमेन्टमा परनिर्भरता हटेको दाबी गरिरहेका छन् । ‘अहिले मागभन्दा धेरै आन्तरिक उत्पादन छ,’ सिमेन्ट उत्पादक संघका अध्यक्ष ध्रुवराज थापाले भने, ‘अहिले मागभन्दा केही बढी उत्पादन भइरहेको छ । बाहिरबाट भने कच्चा पदार्थ पनि आयात भएको छैन । मागभन्दा दोब्बर कच्चा पदार्थ हामीसँग जम्मा छ ।’

ठूला आयोजना र अग्ला भवन निर्माणमा नेपाली सिमेन्टको प्रयोग बढ्दै गएपछि भारतलगायत तेस्रो मुलुकबाट सिमेन्ट क्लिंकर आयात ठप्प रहेको व्यापार तथा निकासी प्रवर्द्धन केन्द्रको तथ्यांकले देखाउँछ । तथ्यांकअनुसार तीन वर्षअघि ३० अर्ब २० करोड रूपैयाँ बराबरको सिमेन्ट क्लिंकर आयात हुन्थ्यो भने एक वर्षमै आयात घटेर ०७५/०७६ मा ११ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँको मात्र आयात भएको थियो । जुन ६१.३ प्रतिशत कम हो । त्यसपछि भने मागअनुसार मात्रै उत्पादन हुने गरेको अध्यक्ष थापाले बताए । उनले भने, ‘२०७५ मा बढी माग भएको हुँदा उत्पादन पनि धेरै भयो । बाहिरबाट खासै ल्याउनु परेन । त्यसयता बाहिरबाट पनि बन्द भयो । हामीले पनि चाहिने जति उत्पादन गर्‍याैं ।’

नेपालमा वार्षिक करिब ९ करोड बोराको हाराहारीमा सिमेन्ट खपत हुने गरेको छ । केन्द्रका अनुसार निजी क्षेत्रको लगानीमा खुलेका अर्घाखाँची, जगदम्बा, मारुती, अम्बे, अग्नी, वृज, सर्वोतम, शक्तिमान, शिवम्, यूनाइटेड, सगरमाथा लगायतका सिमेन्ट सबैभन्दा बढी खपत हुने गरेको छ । त्यसमा पनि अरूभन्दा पीपीसी सिमेन्ट वाल लगाउने, प्लाष्टर गर्ने र ओपीसी सिमेन्टको प्रयोग पिलर र ढलान गर्ने हुँदा यी दुई प्रकारका सिमेन्ट बढी विक्री भइरहेका छन् । सिमेन्ट उत्पादन हुने उद्योगदेखि बजारसम्म पुर्‍याउँदा भाडा जोडर बिक्रेताले सिमेन्ट बेच्दा उद्योगको मूल्यभन्दा ८० रुपैयाँदेखि ११० रुपैयाँसम्म थप रकम उपभोक्ताले तिर्नुपर्ने सिमेन्ट उत्पादक संघले जनाएको छ ।

पछिल्लो समयमा अधिकांश सिमेन्ट कम्पनीहरूले अत्याधुनिक प्रविधिको प्लान्टबाट सिमेन्ट उत्पादन गरिरहेको हुँदा गुणस्तरमा पनि सुधार भएको भन्दै नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभागले गुणस्तर परीक्षणपश्चात प्रमाण पत्रसमेत दिने गरेको छ । विभागले सिमेन्ट उत्पादनको ३ दिन, ७ दिन र २८ दिनको नमूना परीक्षणको आधारमा मात्र गुणस्तर प्रमाणपत्र जारी गर्ने गरेको प्रवक्ता दिनानाथ मिश्रले बताए । उनका अनुसार त्यसरी नमूना परीक्षण गर्दा ३ दिनको सिमेन्टमा १६ एमपीए, ७ दिनको सिमेन्टमा २२ एमपीए र २८ दिनको सिमेन्टमा ३३ एमपीए न्यूनतम हुनुपर्ने मापदण्ड छ ।

नेपाल सिमेन्टमा पूर्ण आत्मनिर्भर

देशभर पूर्वाधार, परियोजना तथा भवन निर्माणमा स्वदेशी सिमेन्टको प्रयोग बढेपछि विदेशी सिमेन्टको आयात ठप्प भएको व्यवसायी बताउँछन् । सिमेन्ट उत्पादनका लागि मूख्य कच्चा पदार्थ नेपाली चुनढुंगाको प्रयोग बढेकाले भारत लगायतका मुलुकबाट क्लिंकर आयात शून्यमा झरेको हो । ‘नेपालमा सिमेन्ट क्लिंकर आयात तीन वर्षयता नै ठप्प भएको छ,’ जगदम्बा सिमेन्टका वरिष्ठ ब्रान्ड प्रबन्धक जगन्नाथ दाहाल भन्छन्, ‘सिमेन्ट उत्पादन गर्ने कम्पनी नेपालमा धेरै छन्, मागअनुसार उत्पादन पनि पर्याप्त भइरहेको छ ।’

दाहालका अनुसार नेपालमा जुनसुकै निर्माण प्रयोजनका लागि नेपाली सिमेन्ट पर्याप्त छ । व्यापारिक कारोबारका लागि ओपीसी, पीपीसी भारतीय सिमेन्टको आयात अघिल्लो वर्षदेखि नै शून्यमै झरिसकेको हो । ‘सिमेन्ट उद्योगीले गत वर्षसम्म कोइलामात्र बाहिरबाट ल्याउने गरेका थिए,’ सिमेन्ट उत्पादक संघका अध्यक्ष ध्रुवराज थापाले भने, ‘अहिले भने कच्चा पदार्थ पनि केही समयका लागि बाँकी नै छ । त्यसै कच्चा पदार्थले लामो समय उत्पादन गर्न सकिन्छ ।’

सिमेन्ट उत्पादन गर्नका लागि अनिवार्य कच्चा पदार्थको रूपमा कोइला र चुनखानीलाई लिइन्छ । पछिल्लो समयमा भने नेपालमा चुनखानी उत्खनन सुरु भएयता सिमेन्टमा नेपाल आत्मनिर्भर बनेको व्यवसायीको बुझाइ छ । थापाले भने, ‘सुरुमा सरकारी स्वामित्वका एकाध उद्योगबाहेक भारतबाट आयातीत कच्चा पदार्थ क्लिंकर पेलेर निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित नेपाली उद्योगले ‘भीएसके’ प्रणालीबाट सिमेन्ट उत्पादन गर्थे । अहिले स्वदेशमै उपलब्ध चुनढुंगाबाट क्लिंकर उत्पादन गरी रोटोरी प्रविधिबाट सिमेन्ट उत्पादन गर्ने गरिएको छ ।’ नेपाल-भारत सीमानजिकैका भूभाग र चुरे क्षेत्रमा रहेका चुनढुंगा खानीलाई आधार बनाएर नेपालमा ठूल्ठूला सिमेन्ट उद्योग सञ्चालनमा आएपछि सिमेन्टमा नेपालको परनिर्भरता घटेको उनले बताए ।

प्रकाशित समय १९:२४ बजे